powrót

Jesteś tutaj: Strona główna \ Artykuły \ Jak rozwijają się ludzkie systemy wartości?

Jak rozwijają się ludzkie systemy wartości?

08:06 26-04-2013

Dla kogo: Dyrektorzy , Nauczyciele

Kategoria: Psychologia i pedagogika , Rozwój osobisty

Jak rozwijają się ludzie systemy wartości. Czym się różni się świadomość etyczna kibica piłkarskiego od świadomości radykalnego ekologa? Na te pytania daje odpowiedź Teoria Dynamiki Spiralnej.

Teoria rozwoju systemów wartości – znana pod nazwą Dynamiki Spiralnej – wywodzi się z długoletnich badań amerykańskiego psychologa, Clare W. Gravesa, prowadzonych od lat sześćdziesiątych do osiemdziesiątych XX w. Eksploracje psychiki dorosłych osób pozwoliły temu uczonemu rozpoznać i wyodrębnić wyłaniające się sekwencyjnie wzory ludzkiej świadomości. Amerykański badacz przekonująco ukazał, w jaki sposób poziomy rozwojowe świadomości, organizujące się w ramach większego dynamicznego systemu – dialektycznej spirali rozwoju – podsumowują ewolucję kulturową ludzkości. W ujęciu Gravesa, psychika dojrzałej jednostki przybiera formę spiralnego procesu, w którym biopsychospołeczne systemy rozwijają się w wyniku wzajemnych oddziaływań między układem nerwowym a warunkami zewnętrznymi. W tym procesie systemy zachowań wyższego rzędu podporządkowują sobie systemy zachowań niższego rzędu, a niedostrzegalne motywacje ludzi uwidaczniają się, zazwyczaj podświadomie, w postaci systemów wartości (poziomów świadomości) w każdym wymiarze istnienia (gatunkowym, społecznym, jednostkowym). Poziom egzystencji, który człowiek osiągnął w danym okresie życia, określa jego świadomość i rozumowanie, afekty i motywacje, wyznawane wartości, moralność, zachowania ekonomiczne, wybory polityczne, biochemię organizmu itd. Teorię ewolucyjnego rozwoju systemów wartości Gravesa sprawdzono w badaniach, którymi objęto ponad pięćdziesiąt tysięcy ludzi reprezentujących rozmaite kręgi kulturowe. O jej prawdziwości zdają się też świadczyć badania socjologów, m.in. Paula Raya, który analizował rolę wartości w populacji amerykańskiej (MacIntosh, 2007, 67; Gidley, 2007, 124; Wilber, ok. 2000). Szerokie eksploracje Raya (potwierdzone i uzupełnione dekadę później w programie badawczym „World Values Survey” University of Michigan, który objął 43 państwa, w tym USA, Kanadę, Wielką Brytanię, Szwajcarię i państwa skandynawskie), obejmujące ponad 100 000 osób i setki grup fokusowych, wykazały istnienie trzech grup kulturowych w społeczeństwie amerykańskim lat dziewięćdziesiątych XX w.: tradycyjnej (25% społeczeństwa), modernistycznej (51%) i twórczej kulturowo (24%). Wartości i światopoglądy tych grup odpowiadają niemal w całości poziomom świadomości, które Graves wyodrębnił w swoich badaniach.

    Dzieło Gravesa, po jego śmierci w 1986 r., rozwinęli i spopularyzowali jego uczniowie Don Edward Beck i Christopher C. Cowan w wydanej w 1996 r. książce Spiral Dynamics: Mastering values, leadership, and change), testując uprzednio zasady rozwojowe Dynamiki Spiralnej w procesie likwidacji apartheidu w Republice Południowej Afryki (wykorzystano je m.in. w reformie gospodarki i oświaty oraz uśmierzaniu konfliktów etnicznych). Do popularności myśli Gravesa  przyczynia się teoria integralna amerykańskiego filozofa i psychologa Kena Wilbera. Wilber, który zetknął się z koncepcją Dynamiki Spiralnej pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX w., popularyzuje ją w swoich książkach, umieszczając w metastrukturze integralnej i traktując jako poręczny, choć obarczony wadami prosty model wprowadzający, który obrazuje ewolucyjną podróż jaźni przez poziomy rozwojowe świadomości, tak w wymiarze indywidualnym, jak i kolektywnym. Innymi słowy, Dynamika Spiralna mówi o rozwoju wartości inteligencji adaptacyjnej czy ewolucyjnym rozwoju wartości, który jest jednym spośród wielu strumieni rozwojowych (inne strumienie rozwoju to m.in. poznanie, moralność, afekty, tożsamość). DS znajduje obecnie zastosowanie w pracy ze skonfliktowanymi ruchami społecznymi i grupami etnicznymi zarówno w niewielkiej skali ubogiej dzielnicy miejskiej, jak i w większej skali danego kraju. Myśl Gravesa pomaga badaczom definiować ludzkie zbiorowości i regiony kulturowe. Na jej użyteczność w kontekście edukacyjnym wskazuje Piotr Błajet (2008), który w rozwijaniu jaźni – tak, by osiągnęła poziom świadomości integralnej – dostrzega fundamentalne zadanie rozwojowe w życiu każdego nauczyciela. Błajet postuluje wprowadzenie teorii Dynamiki Spiralnej do programów kształcenia nauczycieli.  

    W świetle teorii Dynamiki Spiralnej można mówić o istnieniu ośmiu podstawowych poziomów rozwoju ludzkiej świadomości (poziomy rozwoju wartości i światopoglądów), które określa się terminami meme wartości  lub vMeme (value-attracting meta-memes) (Beck, Cowan, 2006, 197-301; Wilber, 2002a, 68-74; Wilber, 2006, 27-39; Wilber, 2007a, 84-88; Wilber i in. 2008, 90-98; McIntosh, 2007, 33-96). Pod wymienionymi nazwami należy rozumieć ogólne, wiodące wzory przenikające konstrukty myślowe i schematy decyzyjne uczestniczące w interpretacji rzeczywistości i odzwierciedlające się w dowolnym działaniu. vMeme jest zarazem „strukturą psychologiczną, systemem wartości i modelem adaptacji, który może wyrażać się na wiele różnych sposobów, od światopoglądów przez sposób ubierania się do form zarządzania” (Wilber, 2002a, 67). Twórcy teorii Dynamiki Spiralnej oznaczyli konstytutywne poziomy rozwojowe różnymi kolorami, odwołując się do własnej praktyki społecznej, która dowiodła, że operowanie barwami pozwala przesuwać płaszczyzny konfliktów międzyludzkich, łagodzić antagonizmy, a nawet usuwać ich przyczyny. Tradycyjnie konfliktogenne granice podziałów klasowych, rasowych czy ekonomicznych zacierają się na płaszczyźnie, gdzie jednostki lub grupy różnią się nie pochodzeniem klasowym czy kolorem skóry, a kolorem vMeme wyrażającym się w formułowanych opiniach czy podejmowanych działaniach. Beck i Cowan nie utożsamiają ludzi z danym vMeme – podkreślają, że różne poziomy świadomości oraz związane z nimi wartości i przekonania, charakteryzują jednostki i grupy na różnych etapach życiowych, a często w różnych sytuacjach. Idea ewoluujących poziomów świadomości pozwala zrozumieć, że są one potencjalnie dostępne dla każdego człowieka, który wiele problemów z danego poziomu rozwojowego może rozwiązać tylko wtedy, gdy osiągnie kolejny, wyżej złożony porządek  rozumowania. 

    Poziomy rozwoju (vMeme), zachodzące na siebie niczym fale i pełne domieszek, tworzą dynamicznie rozwijającą się spiralę świadomości, która obejmuje dwie warstwy rozumowania o wzrastającej złożoności. Obie warstwy są widoczne tak w historycznym rozwoju kulturowym ludzkości, jak i w rozwijającej się świadomości pojedynczego człowieka. 

    Zasadnicza różnica między myśleniem pierwszej warstwy (obejmującym sześć poziomów rozwoju: od beżowego po zielony) a rozumowaniem drugiej warstwy (mieszczącym dwa poziomy: żółty i turkusowy) wyraża się w tym, że każdy światopogląd pierwszej warstwy uznaje za prawdziwe, wartościowe i słuszne jedynie jego własne wartości. Dopiero rozumowanie drugiej warstwy ma charakter integrujący – przyjmuje, że wartości wszystkich poziomów rozwojowych są cenne i odpowiednie dla tych poziomów, zatem należy je troskliwie wspierać i dostarczać bodźców do rozwoju.     

dr. Marzanna Bogumiła Kielar – polska poetka. Absolwentka filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, doktor nauk humanistycznych. Za swą twórczość otrzymała m.in.: Nagrodę Fundacji im. Kościelskich (1993), Nagrodę im. K. Iłłakowiczówny (1993), Kryształ Vilenicy (Słowenia, 1995), Paszport „Polityki” (2000), Hubert Burda Preis (Niemcy, 2000). Nominowana do Nagrody Nike (2000). Stypendystka fundacji kulturalnych i uniwersytetów w Europie, USA, Skandynawii i Azji. Jej poszczególne wiersze zostały przetłumaczone na 22 języki i znalazły się w blisko czterdziestu antologiach

Zapraszamy do dyskusji na temat artykułu na naszym facebooku


Dodaj komentarz

Nie możesz pisać komentarzy zanim się nie zalogujesz.. Logowanie tutaj.

Komentarze

Nikt nie skomentował jeszcze tej strony

Subskrybuj komentarze przez RSS na tej stronie | RSS dla wszystkich komentarzy

Zadaj pytanie

x

Zapisz się na newsletter

x